Hatay Sarısı'nı yıllardır yaşatıyor. Böceklere bebeği gibi baktı, tür geleceğini ona borçlu

Ninesinden öğrendiği ipek böceği yetiştiriciliğini gelecek nesillere aktarmayı hedefleyen Duman'a, geçtiğimiz günlerde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından ''Yaşayan İnsan Hazinesi'' ödülü verilmişti.

BEBEĞE BAKAR GİBİ BAKTI

Asrın felaketinde Hatay Sarısı yumurtalarının çok büyük bir kısmının öldüğünü gören Duman, geride kalan bir avuç yumurtayı hayata döndürmek için canla başla mücadele etti. 

59 yaşındaki Duman, üretim yaptığı Defne ilçesi Harbiye Mahallesi'ndeki evinin bodrumunda bulundurduğu ipek böceği yumurtalarının yüzde 95'ini Kahramanmaraş merkezli 6 Şubat 2023 depremlerinde kaybetti. Duman, böceklerin bir bölümümü kurtarmayı başardı. 

Yumurtaları Antakya-Yayladağı kara yolundaki çiftliğine taşıyıp kuluçkaya yatıran Duman, koza örmeye başlayan böceklerine "gözü gibi" bakarak türün çoğalmasını sağladı.

Duman'ın çalışmalarına, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi (HMKÜ), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi ve İzmir Ekonomi Üniversitesinden akademisyenler de destek verdi.

Irkı, yumurtadan kozaya, kozadan tırtıla ve dokumaya kadar hem biyolojik hem de morfolojik olarak inceleyen akademisyenler, larvalarda görülen hastalık etmenlerine karşı aldıkları önlemlerle Duman'a katkı sağladı.

YAŞLI BİR ADAMDAN ALDI EVİNİ LABORATUVARA DÖNÜŞTÜRDÜ

Emel Duman,  çocukluğunda hatırladığı "Hatay sarısı" ipek böceklerini 12 yıl önce köy köy gezerek yaşlı bir adamdan temin ettiğini söyledi.

Böceklere bakabilmek için evinin alt katını laboratuvara dönüştürdüğünü dile getiren Duman, şöyle konuştu:

"Depreme kadar çok iyi ilerledik, bol yumurtamız olmuştu. Ne yazık ki 6 Şubat'ta deprem oldu. 20 Şubat'ta gidip baktığımda hepsinin yumurtadan çıktığını ve soğuktan öldüğünü gördüm. Tabii çok ağladım. O anda ağlayacak çok şeyimiz vardı ama yumurtalara da çok ağladım çünkü çok emek etmiştik. Ben 'bitti' diye düşünürken aklıma dolapta sakladıklarım geldi. Çok az miktar yumurtayla yeniden başladık."

DEPREMDEN KURTARDI YENİDEN ÜRETTİ

Kurtarmaya çalıştığı yumurtalara evladı gibi baktığını ifade eden Duman, ntv.com.tr'ye o süreci şu sözlerle anlattı:

''20 Şubat'ta Hatay sarılarının akıbetini merak edip alana gittiğimde ne yazık ki hepsinin öldüğünü gördüm. Sonra buzdolabında muhafaza ettiğim bir avuç yumurta geldi aklıma. Onları alıp depremden önce üretim yaptığım bölgeye gittim.

Felaket zamanı böceklerin peşine düştüğüm için biraz vicdanım da sızladı. Kendime 'Bu kadar insan vefat etmişken, arkadaşların ve yakınların göçük altında kalmışken bunu nasıl düşünebiliyorsun?' dedim ama onlar da benim bir parçamdı. 7 yıllık bir arayıştan sonra bulup yaklaşık 4 yıl üzerinde çalışmıştım. Bu yüzden kaybettiğimde evladımı kaybetmiş gibi hissettim ve elimde kalan Hatay sarılarına bebeğe bakar gibi baktım. Onlarla iyileşeceğimi düşündüm.''

Duman, ipeğe patent de aldı. Yerel ırkla yapılan ipeğe coğrafi işaret tescil belgesi verilmesi için Hatay Valiliği ve HMKÜ'nün öncülüğünde hazırlanan proje, Türk Patent ve Marka Kurumuna sunuldu.

İnceleme sonucu başvurunun kabul edilmesiyle "Hatay sarısı ipeği", kentin coğrafi işaretle tescillenen ürünleri arasında yerini aldı.

Hatay sarısının coğrafi işaret tescili almasından büyük mutluluk duyduğunu aktaran Duman, ''Üretimi artırabilmek için devasa büyüklükte dut ağaçları dikmek ve benim gibi birçok kadınla yol almak istiyorum. Eğer bunu başarırsak, atalarımızın emaneti olan bu genetiğiyle oynanmamış endemik türü yaşatmış olacağız. Ancak bu şekilde Hatay'ımıza ticari bir katkı sağlayabiliriz'' şeklinde konuştu.

ZORU BAŞARDI ÜRETİME GEÇTİ 

Duman, zoru başarıp üretimde verimli yıl geçirdiklerini belirterek, "Hatay sarısı ipeği"nin tescillendiği haberiyle büyük mutluluk yaşadığını anlattı.

Coğrafi işaretle piyasadaki sahte ürünlerin önüne geçileceğini ve pazar güvenirliliğinin artacağını vurgulayan Duman, "İnsanlar, bu ipeğin gerçekten 'Hatay sarısı' olduğunu bilecek çünkü belgesiyle satılacak. Tescile giden yol gerçekten çok zordu, her açıdan meşakkatliydi. Bunu başarmış olmak bizim için çok müthiş gurur oldu. Türkiye'de yok olan endemik türlerden birinin hayata dönmüş olması, inanılmaz gurur yaşattı." ifadelerini kullandı.

Hatay sarısını kurtarmaya çalışırken büyük bir sabır gösterdiğini dile getiren Duman, bu süreçte kendisini destekleyenler kadar eleştirenlerin de olduğunu söyledi.

Duman, ''Sıfırdan başlamam ve bütün hayatımı buna adamam gerekiyordu. Üstelik yatırım gerektiren bir işti. Ben de diğer ipekten elde ettiğim geliri Hatay sarısı için harcadım. Yanımda olan insanlar da vardı, beni baltayanlar da...'' dedi.

Zaman zaman motivasyonunun düştüğünü anlatan Duman, ''O zamanlarda hep şu soruyu sordum kendime: İnsan evladından vazgeçer mi? Vazgeçemez. Size emanet edileni ileri vermeniz gerekir, bu düşünce aklımdan hiç çıkmadı. Her şeye katlandım. Çok şükür ki sonunda amacımıza ulaştık'' ifadelerini kullandı.

Şimdilerde Türkiye'nin çeşitli yerlerine satış yapan Emel Duman, el emeği göz nuru ürünlerinin her aşamasında içeriği temiz olan doğal malzemelerden faydalanıyor. Fiyatların talebe göre değiştiğini vurgulayan Duman, genellikle şal, fular ve atkı gibi ürünlerin ilgi gördüğünü belirtiyor.

HATAY SARISI NEDİR?

Türk Patent Enstitüsü tanımın göre Hatay Sarısı İpeği şöyle:

Hatay Sarısı İpeği, Hatay sarısı ipek böceği yerel ırkının başkalaşım döngüsü içerisinde, tırtıl döneminin beşinci aşmasındaki tırtıllar tarafından çıkarılan salgının hava ile teması sonucu sertleşen açık sarıdan turuncu renge kadar değişen ipek lifinden oluşan kozanın filament veya uzun elyaf ştapel formda ipliğe işlenmesi ile elde edilen üründür.

HMKÜ Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Feza Can da Hatay sarısı ipek böceğinin, Türkiye'deki 3 yerel ırktan biri olduğunu söyledi.

Bu böceklerin kozasının sarının 20 farklı tonuna sahip olması dolayısıyla çok özel olduğunu dile getiren Can, şunları kaydetti:

“Gerçekten Hatay sarısı ipeğiyle elde edilen kumaşların, çok özel ve ayrı bir yerde tutulması gerekiyor. Bu tescil sayesinde gerçek Hatay sarısı ipeği üretiminin, bandroller ve kontrollerle kontrol altında tutulması sağlanacak.”