Türkiye'nin geçici bilim üssü kurduğu beyaz kıta Antarktika hakkında bilinmeyenler

Antarktika'ya Bilim Üssü Kurulması Projesi'ne yönelik çalışmaların gerçekleştiği 3. Ulusal Antarktika Bilim Seferi kapsamında, Horseshoe Adası'nda Türk Bilimsel Araştırma Kampı kuruldu.

Türkiye'nin beyaz kıtadaki geçici üssü olan kampın kurulmasıyla Horseshoe Adası’nda Türk bayrağı göndere çekildi.

ANTARKTİKA'YA GEÇİCİ BİLİM ÜSSÜ KURULDU

Türkiye'nin de bilim üssünü kurduğu, 14 milyon kilometrekarelik alanıyla dünyanın 5'inci büyük kıtası olan Antarktika, Güney Yarımküre'nin en güneyinde yer alıyor.

Yüzde 98'i, ortalama kalınlığı 1,6 kilometre olan buz tabakasıyla kaplı kıtada, yeryüzündeki kullanılabilir tatlı suyun yüzde 67'si buzul olarak bulunuyor.

Kış mevsiminde yaklaşık 18 milyon kilometrekareyi bulan deniz buz alanı, yazın 2-3 milyon kilometrekareye kadar düşüyor. Deniz buzları iklim sistemini dengelerken, besin zincirinin başlangıcı olan alglerin birikimini sağlıyor, çeşitli canlılara yuva ve üreme alanı oluyor.

Antarktika, dünyanın en soğuk, rüzgarlı ve kurak kıtası olarak tanımlanıyor. Kıtada rüzgarın hızı saatte 327 kilometreye kadar çıkabiliyor.

Kıtadaki en düşük sıcaklık Rusya'nın Vostok İstasyonu'nda 1983'te eksi 89,2 derece olarak kaydedilirken, ölçülen en yüksek sıcaklık 14,5 derece oldu.

Antarktika'da yaz mevsimi, kasım-şubat aylarında yaşanıyor. Dünyanın en büyük çölü olarak da tanımlanan Antarktika, resmi bir zaman dilimi içinde yer almıyor.

Antarktika'nın el değmemiş doğası dünyanın geleceği için büyük önem taşıyor. Kıtanın barındırdığı canlı deniz kaynakları ve buzullarında saklı su potansiyeli, yeryüzünün gelecekteki su ve gıda güvencesi olarak görülüyor.

Kıtanın biyolojik yapısı, dünya ekosisteminin dengesi bakımından önem taşıyor. Antarktika, barındırdığı zengin doğal kaynakların yanı sıra iklim araştırmaları, jeofizik, biyoloji, uzay bilimleri ve diğer birçok bilim dalları için "doğal laboratuvar" özelliği taşıyor. Bilim insanlarının çeşitli alanlarda araştırmalar yaptığı kıtada, zengin maden rezervlerinin de bulunduğu tahmin ediliyor.

Kıtada dünya tarihine dair ipuçları içeren buz ve tortu kalıntıları da bulunuyor. Bölgenin canlı organizmalarının zor koşullarda hayatta kalacak genetik sırları içerdiği belirtiliyor.

Yerli halkı olmayan ve hiçbir ülkenin yönetimi altında bulunmayan Antarktika, "bilim ve barış kıtası" olarak adlandırılıyor. Kıtaya penguenler, foklar, balinalar, kuşlar ve çeşitli hayvanlar ev sahipliği yapıyor.

Halihazırda 53 ülkenin taraf olduğu antlaşmayla kıtada sadece bilimsel çalışmaların ve araştırmaların yapıldığı istasyonların faaliyet göstermesine izin veriliyor.

Ulusal Antarktika Programları Yöneticileri Konseyi verilerine göre, Antarktika'da, ABD, Çin, Birleşik Krallık, Rusya, Hindistan, Bulgaristan, Ukrayna, Şili ve Arjantin'in de aralarında bulunduğu 30 ülkenin 100'e yakın bilim üssü bulunuyor.

Türkiye de son yıllarda Antarktika'da önemli bilimsel çalışmalara imza atıyor. Kıtaya bu yıl Cumhurbaşkanlığı himayesinde, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı uhdesinde 3. Ulusal Bilim Seferi'ni düzenleyen Türkiye, bilim üssü kurma girişimiyle Antarktika'daki araştırmalarını bir üst seviyeye çıkarmayı ve danışman ülke statüsüne geçmeyi hedefliyor.

Antarktika'da bilimsel araştırma üssü bulunan ülkeler ise şunlar:

ABD, Almanya, Arjantin, Avustralya, Belarus, Belçika, Birleşik Krallık, Brezilya, Bulgaristan, Çekya, Çin, Ekvador, Finlandiya, Fransa, Güney Afrika, Güney Kore, Hindistan, Hollanda, İspanya, İsveç, İtalya, Japonya, Norveç, Peru, Polonya, Rusya, Şili, Ukrayna, Uruguay, Yeni Zelanda.

Hiçbir ülkenin yönetimi altında bulunmayan Antarktika'nın "kanunlarını" 53 ülkenin taraf olduğu Antarktika Antlaşmalar Sistemi belirlerken, bu sistemin parçalarından biri olan Çevre Koruma Protokolü kapsamında kıta ve çevresindeki canlı yaşamını korumaya yönelik katı kurallar uygulanıyor.

Zengin doğal kaynaklara sahip Antarktika'da aktif çalışmalar yürüten bilim insanlarının bağlı olduğu 12 ülke (ABD, Sovyetler Birliği, Japonya, Arjantin, Avustralya, Belçika, Fransa, İngiltere, Şili, Yeni Zelanda, Norveç, Güney Afrika) tarafından 1 Aralık 1959'da imzalanan antlaşma, 1961'de yürürlüğe girdi. Günümüze kadar 53 ülkenin taraf olduğu Antarktika Antlaşması, kıtanın tüm insanlığın yararı için sonsuza kadar barışçıl amaçlarla kullanılmasını amaçlıyor.

Türkiye'nin 1995'te taraf olduğu anlaşmayla bilimin desteklenmesi dışındaki faaliyetler yasaklanırken, bilimsel çalışmalar ve bunun sonucu elde edilen verilerin paylaşımı destekleniyor. Ayrıca, kıtada ülkelerin hak iddialarının önüne geçiliyor. Antlaşmanın imzalandığı 1 Aralık ise her yıl "Antarktika Günü" olarak kutlanıyor.

Hükümleri 60 derece güney enlemine kadar tüm buz tabakaları ve adacıklarda geçerli olan antlaşmaya ilave 3 anlaşmayla Antarktika Antlaşmalar Sistemi oluşturuldu. Hiçbir ülkenin yönetimi altında bulunmayan kıtada kurallar Antarktika Antlaşmalar Sistemi ile belirleniyor. Sistemin merkezinde ise Antarktika Antlaşması bulunuyor.

Sistemdeki diğer anlaşmalar 1972'de imzalanan Antarktika Ayı Balıklarını Koruma Sözleşmesi, 1980 tarihli Antarktika Deniz Canlı Kaynaklarının Korunması Hususunda Sözleşme ve 1991 tarihli Madrid Protokolü olarak da adlandırılan Antarktika Antlaşması Çevre Koruma Protokolü olarak sıralanıyor.

Antarktika Antlaşmalar Sistemi kapsamında 29 danışman ülke, 24 gözlemci ülke bulunuyor. Türkiye ile birlikte Avusturya, Belarus, Kanada, Kolombiya, Küba, Danimarka, Estonya, Yunanistan, Guatemala, Macaristan, İzlanda, Kazakistan, Malezya, Kuzey Kore, Monako, Moğolistan, Pakistan, Papua Yeni Gine, Portekiz, Romanya, Slovakya, İsviçre ve Venezuela sistemde gözlemci üye statüsünde yer alıyor. Sistemde karar alma süreçlerinde yalnızca danışman ülkeler söz sahibi olabiliyor.

Madrid Protokolü, Antarktika'nın tabi olduğu ayrıntılı düzenlemeleri içermesi nedeniyle özel önem taşıyor. Danışman ülke statüsü alabilmek için söz konusu protokole taraf olmak gerekiyor.

Protokol, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 14 Şubat 2017'de kabul edilirken, 8 Mart 2017'de ülkenin Antarktika Antlaşması Çevre Koruma Protokolü'ne katılımının uygun bulunduğuna dair kanun Resmi Gazete'de yayımlandı. Protokol, tüm ekleriyle birlikte 24 Mayıs 2017'de Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Türkiye'nin hedefinde sistemde "danışman ülke" statüsüne geçmek bulunuyor.

Antarktika ve çevresindeki canlı yaşamı, Madrid Protokolü'nün katı kurallarıyla korunuyor. Söz konusu protokol, çevresel etki değerlendirmesi, Antarktika hayvanlarının ve bitkilerinin koruma altına alınması, atıkların bertaraf edilmesi ve atık yönetimi, deniz kirliliğinin önlenmesi, saha korunması ve yönetimi ile çevresel felaketlerden doğan sorumluluklar olmak üzere 6 ekten oluşuyor.

Kıtada, tarihi koruma alanları, hayvan yaşamı koruma alanları gibi birçok girilmesi ve faaliyette bulunulması yasak alan bulunuyor. Söz konusu protokol, Antarktika'yı "barış ve bilime adanmış doğal rezerv" olarak tanımlıyor.

Protokol hükümlerine göre, çevresel etki oluşturacağı öngörülen aktiviteler için detaylı çevre değerlendirme raporu hazırlanması gerekiyor.

Yerli hayvan ve bitki türlerinin kıtadan izinsiz çıkarılması, aynı şekilde kıta yerlisi olmayan hayvan veya bitki türlerinin izinsiz şekilde antlaşma bölgesindeki kara, buz sahanlığı veya suya getirmesine izin verilmiyor. Bu kapsamda, kıtaya gideceklerin kara ya da buz sahasına çıkmadan önce ve sonra botlarını dezenfekte etmesi gerekiyor. İzin olmadan kıtadan küçük bir taş parçası hatta bir tüy bile alınamıyor.

Kıtada faaliyet yürüten tarafların atık yönetim planları oluşturması zorunlu kılınıyor. Saha kamplarında oluşan atıkların mümkün olduğu ölçüde uygun şekilde bertarafı için destek istasyonlarına veya gemilere götürülmesi gerekiyor. Steril olmayan toprak ve böcek ilaçlarının kara, buz sahası veya suya sokulmasının önüne geçiliyor.

Kıtanın ev sahipleri hayvanlara dokunulmasına izin verilmezken, geçiş hakkının daima hayvanlarda olması gerekiyor. Penguenlerin yürüyüş yolları hayvanların psikolojileri için önem taşırken, bu yollardan yürünmemesi isteniyor.

Kuşların ve diğer yabani hayvanların insanlara nasıl tepki verdiğine dikkat edilmesi ve penguenlere 5 metreden fazla yaklaşılmaması gerekiyor. Kürklü foklardan en az 15 metre ve deniz fillerinden en az 25 metre uzakta durulması önem taşıyor.