Hangi anayasa?

Suriye'de anayasa komitesi ekim ayı sonunda Cenevre’de ilk toplantısını yapacak. Fakat komite daha işe başlamadan akıllarda bazı sorular var

01.10.2019 - 11:18 |

Suriye’de yaklaşık 21 aylık çabanın ardından Anayasa Komitesi nihayet kuruldu. BM Genel Sekreteri Antonio Gutteres, komitenin kurulduğunu,  geçen hafta BM Genel Kurulu toplantıları sırasında dünyaya ilan etmişti. Geçtiğimiz günlerde de BM Güvenlik Konseyi üyelerine yazdığı mektup ile bu komitenin nasıl çalışacağı, nasıl karar alacağına ilişkin çerçeve açıklandı. Komite Ekim ayı sonunda Cenevre’de ilk toplantısını yapacak. Ama metinde 2 madde var ki, komitenin çalışmalarını daha baştan tıkayacak gibi duruyor. Zira “Anayasa komitesinin görev tanımı” muğlak bırakılıyor. Bu muğlaklık da gündeme tek bir soruyu taşıyor: “Komite nasıl bir anayasa yazacak?” Yepyeni bir anayasa mı yazacak, yoksa mevcut anayasayı revize mi edecek?

Günlerdir, Suriye’nin geleceğini yazacak Anayasa Komitesi’nin kaç kişiden oluşacağı, nasıl çalışacağı, anayasa maddelerinin kabulü için karar yeter sayısının ne olacağı gibi detaylar konuşuluyor. Bunların hepsi önemli; zira bu konular için aylarca müzakere edildi. Sadece anayasa komitesinde yer alacak isimler değil, bu komitenin nasıl çalışacağına ilişkin şekil ve yöntemler de tartışıldı. Varılan mutabakata göre, komite eşbaşkanlık sistemiyle çalışacak. Suriye Anayasa Komitesi, büyük ve küçük iki komiteden oluşacak. Büyük komite 150 isimden, küçük komite 45 kişiden oluşacak. 45 kişilik heyet aynı zamanda anayasayı yazan ekip olacak. Anayasa maddelerine ilişkin taslağı küçük komite hazırlayacak ama o metni 150 kişilik büyük komitenin onayına sunarak süreci ilerletecek. Bir maddenin / tasarının kabul edilmesi için en az 113 delegenin “Evet” demesi gerekecek. Bir maddenin kabul edilmesi için yüzde 75 oy oranına ihtiyaç var. Bu komite çalışmalarının zorlu geçeceğinin bir göstergesi ama komitenin önünde bundan çok daha büyük bir sorun duruyor. O da işin “esası”.

YENİ ANAYASA MI ESAD'IN ANAYASA MI?

Metnin en kritik maddeleri komitenin görev tanımını çizen 7 ve 8’inci maddeleri. 7’inci maddede, Anayasa Komitesi’nin yapacağı anayasa reformunun, Suriye’nin geçmiş anayasa deneyimlerini ve 12 maddelik ‘Siyasi çözüm ilkeleri’ belgesini içermesi isteniyor. (12 maddelik o ilkeler manzumesi, Eski BM Suriye Özel temsilcisi Stefan De Mistura tarafından kaleme alınmıştı. De Mistura, o belgeyi 2017 yılında Esad yönetimi ve Suriye muhalefetine vermişti. Bu belge ile amaç, taraflar arasında ortak bir zemin oluşturmaktı. O listede yeralan bazı maddeler, anayasal tanımlamalar içeriyordu. İlk maddede Suriye devletinin adı iki farklı şekilde yer alıyordu. “Suriye Arap Cumhuriyeti / Suriye Devleti’nin ‘egemenlik, bağımsızlık, toprak bütünlüğüne saygı duyulur.’ deniyordu. O belgede devletin yönetim şekli ve Kürtlere dönük bir ifade ise yer almıyordu.) (Bu 12 madde aşağıdadır.)

Ancak BM Genel Sekreteri’nin imzası olan Anayasa Komitesi çerçeve belgesinde asıl kritik madde 8’inci madde. O maddede, ‘Komite, Suriye’nin geçmiş anayasal deneyimleri dahil olmak üzere, 2012 Anayasasını gözden geçirebilir ve mevcut anayasada değişiklik yapabilir veya yeni bir anayasa hazırlayabilir.’ deniyor. Yani komitenin nasıl bir anayasa yazacağı muğlak bırakılmış durumda. Komite, Suriye’nin geleceği için beyaz bir sayfa mı açacak, yeni bir anayasa mı yazacak; yoksa Beşar Esad’ın 2012 yılında hazırlattığı ve referanduma sunduğu anayasa revize mi edilecek, bu sorunun cevabı daha sürecin başında net değil.

GÖREV TANIMINDA MUĞLAKLIK

Belli ki, aylardır devam eden müzakerelerde bu konuda ilerleme sağlanamamış ve ‘Hiç uzlaşma olmamasındansa, tek madde muğlak kalsın’ görüşü ağır basmış. Ancak bunu netleştirmemek, süreci daha başından tıkayabilir.

Çünkü Beşar Esad’ın, Suriye’de gösteriler başladıktan sonra hazırlanması talimatı verdiği, 2012’de halka sunulan ve % 89,4 oy oranıyla (7 milyon 490 bin oy ) kabul edilen o anayasa, muhalefetin Cumhurbaşkanı adayı çıkarmasının önüne ciddi engeller çıkarıyor. Ülkede hala geçerli olan anayasaya göre, Suriye’de Cumhurbaşkanı 2 dönem için seçiliyor ve görev süresi 7 yıl. Cumhurbaşkanlığı’na adaylık için Müslüman olmak, 40 yaşından büyük olmak, 35 milletvekilinin desteğini almak gerekiyor. Ayrıca bir kişinin aday olabilmesi için anne-babasının Suriye’de doğmuş olması, Suriyeli olmayan bir eşle evlenmemesi gerekiyor. Ama  Cumhurbaşkanlığına adaylık için en kritik madde, seçimden önce Suriye’de 10 yıl yaşamış olma şartı. Bu madde, büyük oranda yurtdışına çıkmış Suriye muhalefetine geçit vermediği gibi, Suriye hükümeti ve içeride kalan hükümet destekçilerinden birinin Cumhurbaşkanı adayı olmasını garanti altına altıyor.  Suriye muhalefeti başından itibaren yepyeni bir ananayasa yazılması konusunda ısrarcıydı. Muhalefetin, komite çalışmalarında Suriye hükümetinin temsilcilerini yeni bir anayasa yazılmasına ikna etmesi mümkün görünmüyor. Bunun aksi de, yani Esad rejimi temsilcilerinin yeni bir anayasaya ikna olması da zor.

Uzun ve çetrefilli bir yola çıkan Suriye Anayasa Komitesi’nin önündeki ilk ve en sert engel bu konu olacak gibi duruyor.

12 maddelik Suriye Siyasi Çözüm İlkeleri

- Suriye Arap Cumhuriyeti / Suriye Devleti’nin (bir halk ve toprak olarak) egemenliğini, bağımsızlığı, toprak bütünlüğüne saygı duyulur. Bu bağlamda, ulusal topraklardan hiçbiri devredilmeyecektir. Suriye halkı, BM Sözleşmesi ve uluslararası hukuka uygun olarak tüm meşru yollarla işgal altındaki Golan’ı kurtarma konusunda kararlı kalacaktır.

- Suriye’nin ulusal eşit egemenlik hakkı ve iç işlerine müdahale etmeme hakkına saygı gösterilir ve bu konuda tam taahhüt verir. Suriye, BM Sözleşmesinin amaç ve ilkelerine uygun olarak Arap dünyasının bir parçası olarak uluslararası topluluk nezdinde ve bölgede üstüne düşen rolü gerekli bir biçimde yerine getirir.

- Suriye halkı, demokratik yollarla ülkesinin geleceğini tek başına seçimler yoluyla belirleyecek ve Suriye’nin uluslararası hak ve yükümlülükleri doğrultusunda kendi siyasi, ekonomik ve sosyal sistemini dış baskı veya müdahale olmaksızın seçme hakkına sahiptir.

- Suriye Arap Cumhuriyeti / Suriye Devleti hukukun üstünlüğüne saygı gösterilmesi, korunması, güçlerin ayrılığı ilkesi, siyasi çoğulculuk ve eşit vatandaşlık esasına dayanan demokratik ve mezhepsel olmayan bir devlettir. Yargı bağımsızlığı, tüm vatandaşların yargı önünde tam eşitliği, Suriyeli toplumun kültürel çeşitliliği ve inanç özgürlüğü de dahil olmak üzere şeffaf, kapsayıcı, hesap verebilir ve verilebilir bir yönetişime sahiptir. Suç, yolsuzlukla mücadele ve kötü yönetime karşı ulusal hukuk çerçevesinde gerekli ve etkili tedbirleri alır.

- Ulusal birlik, toplumsal barış ve yerel yönetimde adil, kapsamlı ve dengeli bir paylaşımı esas alan bir devlet olmayı taahhüt eder.

- Devlet ve kamu kurumlarının sürekliliği gerekli reformlarla geliştirilmesi, kamusal alt yapının korunması dahil olmak üzere, mülkiyet hakları ve ayrımcılık yapılmaksızın tüm vatandaşlarının kamu hizmetlerinden yararlanmasını sağlamayı, toplumsal cinsiyet eşitliliğini sağlayan en iyi yönetişim standartlarına uygun olmayı kabul eder. Vatandaşlar, tüm kamu yetkilileri ile olan ilişkilerinde, hukukun üstünlüğü, insan hakları, özel ve kamusal mülkiyet haklarına tam uyumu sağlamak için etkin mekanizmalardan yararlanır.

- Ordu, anayasa ve en yüksek standartlara uygun olarak görevlerini yerine getiren güçlü, birleşik, meritokratik ve ulusal bir ordudur. Görevleri ulusal sınırları ve halkı dış tehditlerden ve terörizmden, istihbarat ve güvenlik kurumlarıyla beraber, korumak, hukukun üstünlüğüne tabi olarak, anayasa ve yasalara göre hareket eden ve insan haklarına saygı duymak suretiyle ulusal güvenliğini sağlamaktır. Kuvvet kullanımı, yetkili devlet kurumlarının münhasır ayrıcalığı olur.

- Her türlü terörizm, fanatizm, aşırılık ve mezhepçiliğe karşı aktif mücadeleyi taahhüt eder.

- Toplumsal özgürlük ve insan haklarının korunması ve bunlara saygı gösterilmesi, özellikle de kriz anlarında, esas alır. Ayrımcılık olmadan, hiç bir etnik, dini, kültürel kimlik veya dil, cinsiyet veya başka bir ayrım olmaksızın herkese eşit hak ve şans tanır. Kadınların tüm kurumsal ve kamusal alanlarda eşit siyasi hak ve imkanlara sahip olması noktasında aktif sorumluluk alır. Kadınların bütün mekanizmalarda en az yüzde 30 temsilini sağlar.

- Suriye’nin toplumu ve ulusal kimliğine, tarihsel zenginliğine ve çeşitliliği, tüm dinlerin, medeniyetlerin ve geleneklerin Suriye’ye kattığı değerlere (bunların çeşitli bileşenleri arasında bir arada var olma dahil), ulusal kültürel geçmişine ve farklı kültürlere büyük bir önem vermeyi taahhüt eder.

- Yoksullukla mücadele etmeyi, yaşlı ve bakıma muhtac insanlara desteği, savaşın mağdurlarına ve yine de savaşta yetim ve öksüz kalmışlara destek vermeyi, savaş nedeniyle yerinden edilmiş insanların güvenli bir biçimde geri dönüşünü garanti altına almayı taahhüt eder.

- Milli mirasın ve gelecek nesiller için yaşanılır bir doğal çevrenin yaratılması ve korunmasını esas alan anlaşmalara uymayı, UNESCO’nun kültürel mirası koruma sözleşmesini kabul etmeyi taahhüt eder.

SON 3'LÜ ZİRVE ANAKARA'DAYDI (SURİYE'NİN GELECEĞİ)

YAZARA AİT DİĞER MAKALELER