Turşuyla depresyon geçer mi?

Birkaç yıl önce Türkiye'de ulusal bir haber kanalında yayınlanan röportajda bir "fitoterapi uzmanı" şu iddiada bulunuyordu: "Serotoninin yüzde 95'ini probiyotikler yapıyor. O halde neden psikiyatristler hastalarına antidepresan veriyor da 'ev turşusu ye' demiyor? Antidepresan yazmak modernlik de, turşu ye demek çağ dışılık mı?"

Bu sözler, sosyal medyada hızla yayıldı ve antidepresan kullanımına ilişkin "sözde bilimsel" kuşkular doğurdu. Oysa bu iddialar, bilimi çarpıtan ve hastaları tehlikeye atan tipik bir sahte bilim örneği.

SAHTE BİLİMİN ANATOMİSİ: TURŞU TEORİSİ NEDEN GEÇERSİZDİR? 

Bu iddianın en temel yanılgısı basit bir biyolojik gerçeği görmezden gelmesidir: Evet, vücuttaki serotoninin yüzde 90-95'i bağırsaklarda üretilir. Ancak bağırsakta üretilen serotonin kan-beyin bariyerini geçemez; dolayısıyla beyinde nörotransmitter olarak görev yapan serotoninden tamamen ayrı bir havuzda kalır. Bu, çok bilinen temel bir tıbbi bilgidir.

Bağırsak serotoninin depresyonla ilişkilendirilemeyeceğinin en çarpıcı örneği karsinoid tümör hastalığıdır. Bu hastalıkta bağırsaktaki serotonin salgılayan hücreler aşırı miktarda serotonin üretir. Eğer "bağırsakta üretilen serotonin mutlu eder" görüşü doğru olsaydı, karsinoid tümörü olan hastalar dünyanın en mutlu insanları olurdu. Oysa bu hastaların ruh hali iyi değil; aksine depresyon, kaygı bozuklukları ve dürtü kontrol bozuklukları oranları artar. Bağırsakta üretilen çevresel serotonin, sindirim aktivitesi, besin emilimi ve taşınması ile ilişkilidir. Beyin, gereksinim duyduğu serotonini kendi üretmek zorundadır. Depresyon ve diğer ruhsal sağlık sorunlarının tedavileri doğrudan serotonin sağlamaz; bunun yerine beyindeki serotonin seviyelerini artırabilecek değişiklikleri tetikler.

ANTİDEPRESANLAR GERÇEKTEN İŞE YARIYOR MU?

Antidepresanların etkinliği, en yüksek düzeyde bilimsel kanıtlarla desteklenmektedir. 2018 yılında prestijli tıp dergisi Lancet'te yayımlanan ve 522 klinik çalışmayı kapsayan, yaklaşık 117.000 hastanın verilerini analiz eden kapsamlı bir meta-analiz, incelenen 21 antidepresanın tamamının plasebodan daha etkili olduğunu ortaya koymuştur Bu çalışma, antidepresanların etkinliğine ilişkin şimdiye kadar yapılmış en büyük ve en kapsamlı bilimsel değerlendirmelerden biridir.

Peki iddia edildiği gibi probiyotikler depresyon tedavisinde antidepresanların yerini alabilir mi? Bilimsel kanıtlar net bir yanıt veriyor: Hayır. Prebiyotik, probiyotik ve sinbiyotikler çeşitli çalışmalarda tamamlayıcı tedavi olarak denenmekle beraber şu anda bunların antidepresan ilaçların yerine birincil tedavi olarak kullanılmasını destekleyecek kanıt bulunmamaktadır.

Yapılan bilimsel çalışmalar, probiyotiklerin antidepresanlara ek olarak kullanıldığında depresif belirtileri azaltmada etkili olduğunu, ancak tek başına tedavi olarak kullanıldığında anlamlı bir yarar sağlamadığını göstermiştir. Yani probiyotikler en iyi olasılıkla destekleyici bir rol oynayabilir ama ana tedavinin yerini alamazlar.

SAHTE BİLİMİN PSİKOLOJİSİ: NEDEN BU TÜR İDDİALARA İNANIYORUZ?

İnsanlar belirsizlikten hoşlanmayan ve olayları kontrol etmek isteyen, cevap arayan canlılardır. Özellikle çözülmesi zor bir sağlık sorunuyla mücadele ederken bu eğilim güçlenir. Sahte bilim, zor sorunlara basit ve kesin çözümler vaat ederek tam da bu gereksinimi istismar eder. Sahte bilim savunucuları genellikle mutlak bir güvenle konuşurken, bilimsel kanıtlara dayanan gerçek bilim insanları iddialarını ihtiyatlı ifadelerle sunar ve olasılıklardan bahseder; bu da daha az kesinlik sunar.

Sahte bilimsel argümanlar genellikle kanıt yükünü tersine çevirir: Bilimde kanıt yükü iddiayı ortaya koyana aittir, karşı çıkana değil. Ancak sahte bilim bu ilkeyi göz ardı ederek karşı çıkanların bir iddianın yanlış olduğunu kanıtlamasını talep eder. Yani "Turşunun depresyonu tedavi etmediğini kanıtlayın" demek, bilimsel yöntemin tam tersidir.

Bir sahte bilime inanmak, çoğu zaman gerçek bilimi reddetmekle el ele gider. Sahte bilimin yüzeyini kazıdığımızda, genellikle altında komplo teorilerini buluruz. "Big Pharma sizi kandırıyor, gerçek çözüm barsaklarda" türünden iddialar tam da bu kalıba uyar.

TIPTA SAHTE BİLİMİN SOMUT ZARARLARI

Bazıları sahte bilimsel teknikleri zararsız olarak görme ve görmezden gelme eğiliminde olabilir. Bu yaklaşım iki önemli nedenden dolayı yanlıştır. Birincisi, artan kanıtlar en azından bazı sahte psikolojik tedavilerin yararlı olmak bir yana zarara yol açabildiğini göstermektedir. İkincisi, zararı olmayan tekniklerin bile zaman, çaba, enerji ve paranın boşa harcanmasına yol açarak dolaylı bir zarar verirler.

Antidepresan tedavisini reddetmek ya da yarıda bırakmak, depresyonun ağırlaşmasına, intihar riskinin artmasına ve yaşam kalitesinin ciddi biçimde düşmesine yol açabilir. Üstelik depresyon tedavi edilmediğinde beynin başta hafıza merkezimiz hipokampus olmak üzere sinir hücreleri nde azalma olduğu görüntüleme çalışmalarıyla gösterilmiştir.

SAHTE BİLİMDEN KORUNMA REHBERİ

Sahte bilim, kötü bilimden farklıdır. Kötü bilim, bilimsel yöntemleri yetersiz biçimde kullanır (örneğin küçük örneklemler, yanlılık, aşırı genelleme). Daha iyi tasarımla iyileştirilebilir. Sahte bilim ise asla iyi bilim haline gelemez çünkü zaten bilim değildir, bu nedenle kendimizi sahte bilimden korumalıyız, peki nasıl?

Kaynağı sorgulayın. Bilgiyi paylaşan kişinin uzmanlık alanını ve yetkinliğini araştırın. Fitoterapi veya beslenme uzmanları, psikiyatrik hastalıkların tedavisi konusunda yetkili değildir.

Bilim mütevazidir; sahte bilim mutlak: Güvenilir bilgi kaynakları mutlak ifadeler kullanmaz. "Olabilir" veya "bazı çalışmalar göstermiştir" gibi ifadeler kullanırlar. Tarafsız veya nesnel ifadelerle konuşurlar ve kişisel görüşlerini dayatmazlar.

Kırmızı bayrakları tanıyın. Sahte bilimsel iddialar kanıtlarla çürütüldüğünde bahaneler üretilir. Buna "özel savunma" denir. Ayrıca sahte bilim savunucuları genellikle iddialarını destekleyen verilere odaklanırken, çürüten verileri görmezden gelir veya küçümser. "Doktorlar size söylemiyor" veya "ilaç firmaları gizliyor" gibi ifadeler ciddi bir uyarı işaretidir.

Hakemli dergileri kontrol edin. Sosyal medyada veya popüler kitaplarda gördüğünüz her iddiayı, PubMed gibi veri tabanlarında yayımlanan hakemli araştırmalarla karşılaştırın. Tek bir çalışma değil, birden fazla çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren büyük (meta) analizler en güvenilir kanıt kaynağıdır.

Bilimsel dil kullanımına dikkat edin. Belirsiz, bilimsel görünümlü terminoloji, bilim geçmişi olmayan insanları kafa karıştırmak için yersiz biçimde kullanılabilir. "Serotoninin yüzde 95'i bağırsakta üretilir" gibi doğru bir bilgiyi, yanlış bir sonuca ("o halde turşu yiyin") bağlamak klasik bir sahte bilim taktiğidir.

Fırsat maliyetini hesaplayın. Etkisiz bir tedaviye harcadığınız zaman, para ve enerji, gerçek tedaviye ulaşmanızı engelleyebilir. Depresyon gibi ciddi bir hastalıkta bu gecikme olumsuz sonuçlar doğurabilir.

Tedavinizi asla kendi başınıza değiştirmeyin. Herhangi bir değişiklik yapmadan önce mutlaka psikiyatri uzmanınızla görüşün. İlaçlarınızı doktor kontrolü olmadan bırakmak veya dozunu değiştirmek ciddi riskler taşır.

SONUÇ

Sağlıklı beslenme genel sağlık için önemlidir ve bağırsak-beyin ekseni yeni bir araştırma alanıdır. Ancak turşu yemek, depresyon tedavisinin yerini asla alamaz. Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman'ın hatırlattığı gibi, "ilk ilke kendinizi kandırmamanızdır ve kandırılması en kolay kişi sizsiniz." Bilimsel kanıtlara dayalı tedavilere güvenmek, hem kendinizi hem de sevdiklerinizi korumanın en güvenilir yoludur.