Vermenin beyindeki izi: Kurban Bayramı'nın sessiz psikolojisi

Bir başka ifadeyle: dört gün içinde, ülkemizde farklı yerlerde yaklaşık 3 milyon kez benzer ritüeller gerçekleşti. Kurbanlar kesildi, etleri parçalara bölündü, komşulara, akrabaya götürülecek et poşetleri, ihtiyaç sahibine ulaştırılacak paylar hazırlandı.

Bu manzara, çağdaş hesap kitap dünyasının zor anlayabileceği bir tablo. Milyonlarca insanın, ekonomik bir karşılık beklemeden, belki de aylarca biriktirdiği parayla aldığı kurbanları keserek insanlara dağıtması. Üstelik de bunu isteyerek yapması ve sonunda kendisini bu yaptıklarıyla kendisini mutlu hissetmesi.

“DEĞERLİ BİR ŞEYDEN GÖNÜLLÜ OLARAK VAZGEÇMEK”

Psikoloji bilimi bu tür dini veya toplumsal gelenekleri irdelediğinde Kurban gibi bir paylaşım ritüelinin, salt dinî veya sosyolojik bir olgu değil; aynı zamanda nörolojik bir alt yapısı olduğunu saptadı. Beynimiz, “donanım düzeyinde” vermek için tasarlanmıştır.

Kurbanın psikolojik özü, “değerli bir şeyden gönüllü olarak vazgeçmek”tir. Klasik rasyonel insan modeline göre bu davranışın açıklaması yoktur; ekonomi teorisinin “kazan ve biriktir” varsayımlarıyla çelişir. Oysa antropolog Marcel Mauss daha 1925'te dikkat çekmişti: birine karşılıksız birşey vermek, görünüşte kayıp, gerçekte derin bir kazanımdır. Verenin birikimi belki o an için azalır ama aslında eli boşalmaz; içeride bir şeyler artar ve birikir.

Bu içeriye dolan şeyin ne olduğunu en somut biçimde, kurban etinin paylaşım geleneği gösterir. Etin üçte biri evde kalır, üçte biri akraba ve komşulara dağıtılır, üçte biri ihtiyaç sahibine verilir. Bu basit aritmetiğin altında, modern psikolojinin onlarca yıldır incelediği güçlü bir süreç yatar.

Harvard'lı Elizabeth Dunn ile Michael Norton'un artık klasikleşmiş bir deneyi var. Katılımcılara sabah küçük bir miktar para veriliyor; bir gruba “bunu kendin için harca”, diğer gruba “başkası için harca” deniyor. Akşam ölçülen mutluluk düzeyleri istikrarlı bir sonuç veriyor: parayı başkası için harcayanlar belirgin biçimde daha mutlu hissediyor kendini. Üstelik bu örüntü zengin ülkede de fakir ülkede de, mali sıkıntı içindeki insanda da rahat olanda da kendini tekrarlıyor. İnsan için vermek, almaktan çok daha istikrarlı bir mutluluk kaynağı.

BİLİM DOĞRULUYOR

Nörolojik çalışmalar, insanların başkalarına bağış yaparken beyinlerinin ventral striatum dediğimiz ödül merkezinin yani yemek yerken ya da cinsel hazda devreye giren bölgenin aktive olduğunu gösteriyor. İnsan için bir başkasına bir şey verme eylemi, beynin en arkaik kısmında haz ile kayıtlı bir davranış. “Yardım edenin yüksekliği” (helper's high) olarak adlandırılan psikolojik hal de bundan kaynaklanıyor: Bir bağışın ya da gönüllü çalışmanın ardından içimize sıcaklık, iyilik hali, sakinlik. O anda bedenimize oksitosin salınımı artıyor, stres hormonu kortizol düşüyor, vagus siniri uyarılıyor. Yani bir parça eti komşunuzun kapısına bıraktığınızda yalnızca sevap defterinize değil; bağışıklık sisteminize, ruh halinize, hatta kalp ritminize küçük bir iyilik daha yapmış oluyorsunuz.

CÖMERTLİK BULAŞICI

İşin daha şaşırtıcı tarafı şu: vermenin faydası yalnızca verene mahsus değil. Sosyal psikolog Jonathan Haidt'in 1990'larda tanımladığı “ahlaki yüksekliğe ulaşma” (moral elevation) kavramı, başkasının cömertliğine, yardımseverliğine, fedakârlığına tanık olmanın bizde bıraktığı izi anlatıyor. Birinin kapısının önünde poşetlerle bekleyen bir komşuya, elinden tutulan bir çocuğa, kasap önünde etini dağıtmaya çalışan bir adama baktığınızda boğazınızın hafifçe düğümlenmesi, gözünüzün dolması rastlantı değil. Beyniniz size adeta şunu söylüyor: “Bunu görüyorum, ve şimdi sıra bende.” Cömertlik, görsel olarak bulaşıcı. Tek bir görünür iyilik, etrafında dalga dalga yeni iyilikleri tetikleyebiliyor. Kurban Bayramı, stadyumlarda gördüğümüz Meksika dalgalarının toplumdaki dört gün süren dev türü gibi düşünülebilir.

Bu noktada modern psikolojinin son yıllarda en çok altını çizdiği bulgulardan biriyle karşılaşıyoruz. Harvard Üniversitesi, 80 yılı aşkın süredir aynı insan grubunun ömrünü izleyen bir araştırma yürütüyor. Sorulan en temel soru şu: İnsanları en sonunda mutlu, sağlıklı ve dirençli tutan şey nedir? Yanıt para, başarı ya da meslek değil: Başkalarına bağlı olma duygusu.

YALNIZLIK HASTA EDİYOR

Yalnızlık, çağdaş psikolojinin “yeni zehiri” olarak tanımlanan bir tehdit haline geldi. Yalnız yaşayan insanların erken ölüm riski, ağır sigara içicilerininkine yakın bulundu. Üstelik bu yalnızca duygusal bir mesele değil; iltihaplı süreçlere, kardiyovasküler hastalıklara, depresyona uzanan zincirleme bir tepkime. Buna karşılık dayanışma -birinin birine gereksinim duyduğunda yalnız kalmayacağı duygusu- adeta psikolojik bir bağışıklık zırhı.

Kurban Bayramı, bu zırhı toplu olarak örme ritüelidir. Etin değil, paylaşmanın ve yardımlaşmanın bayramıdır. Kapının önünde “kapıyı çalan” ile “kapıyı açan” arasında geçen birkaç saniyelik temasın, çağdaş yaşamın taklit edemediği bir şifa taşıdığını artık biliyoruz. Belki de bu yüzden, 3,3 milyon hayvan kesilirken, asıl aynı dört gün içinde milyonlarca küçük temas, ziyaret, milyonlarca “kapı çalınıyor” cümlesi ve paylaşılan sohbetler değerlerimizi yeniden üretiyor. Bayramın değeri maddi değil, oluşan sayısız temasla gerçekleşen dayanışma ve yardımlaşma ikliminde. Vermenin hediyesi ise her zaman öncelikle verenin aldığında gizli.