Tarladan sofraya fiyat neden katlanıyor?

Meyve-sebze tarladan toplanıyor. Gerekli işlemlerden geçerek ilçelerdeki üretici hallerine gönderiliyor. Burada devreye hal komisyoncuları, tüccarlar ya da zincir marketler giriyor. Üretici hallerinde satılan ürünlerin yaklaşık yarısı doğrudan marketler tarafından alınıyor. Kalanını komisyoncular ve tüccarlar satın alıyor. Ardından şehirlere yolculuk başlıyor. Her aşamada üzerine maliyet ve kar farkı ekleniyor.

Selçuk Üniversitesi Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Zeki Bayramoğlu'na göre, bu durum ABD ve Avrupa'da da aynı. Hatta oralarda fiyat farkı daha yüksek. ABD'de fiyatlar üretimden tüketime kadar yüzde 3,9 kat, Fransa'da 2,8, Japonya'da 2,2 kat artıyor. Türkiye'de ise ortalama artış oranı yüzde 2 civarında.

Yüreğit Ziraat Odası Başkanı Mehmet Akın Doğan bu konudaki hesaplamalarını paylaştı. Ürün tarladan çıktıktan sonra işçilik için 4 lira, paketleme için 1 lira, plastik kasa-ambalaj için 6 lira masraf yapılıyor. Üzerine yüzde 2 stopaj ve yüzde 5-10 arasında fire farkı da ekleniyor. Bir kilo meyve-sebze, Adana'dan Ankara'ya 3 liraya gönderiliyor. Nakliye ücreti İstanbul Anadolu Yakası'na 3 lira, Avrupa Yakası'na 4 buçuk lira. Bir kilo ürün nakliyesi dahil İstanbul, Ankara gibi büyükşehirlere ulaştığında kabaca 20 lira masraf yapılmış oluyor. Yani tarladan bedavaya bile satın alınsa üzerine nakliye dahil otomatik bir fiyat ekleniyor. Hesaplamaya sebze-meyvenin tarla satış fiyatı ve tüccar ya da market karı eklendiğinde satış fiyatı katlanıyor.

REKOLTE FİYATI ETKİLİYOR

Sebze-meyvenin tarla fiyatını tohum, gübre, ilaç ve işçilik maliyeti belirliyor. Tek değişken bu da değil, yağışlar, sıcaklık oranı ve doğal afetler verimi etkiliyor. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre, tarlada üretici maliyeti bir yılda yüzde 45,40 arttı. Artış sadece Ekim ayında yüzde 5'i geçti.

Rekolte düşük olduğunda üretici ile market rafı arasındaki fiyat farkı daha fazla açılıyor. Bayramoğlu, İspanya'da, ABD'de ve Almanya'da konu üzerine çalışmalar yürüttüklerini dile getiriyor. 2023 yazında ABD'de yürüttükleri çalışmadan örnek veriyor. "İklim şartları nedeniyle arz-talep dengesi bozulduğunda fiyatların astronomik şekilde arttığını görüyoruz" diyor.

SUÇLU KOMİSYONCULAR MI?

Tarladan tezgaha fiyat farkı gündeme geldiğinde genellikle fatura aracılara kesiliyor. Hal komisyoncuları ise buna karşı çıkıyor. İstanbul Ticaret Odası Meyve-Sebze Komite Başkanı Abdulmuti Baran, belli bir komisyon yüzdesi ile çalıştıklarını dile getiriyor. Bu oran brüt yüzde 8, net yüzde 3 kar. Baran, ürünlerin fazla dayanıklı olmadığını bu nedenle hızlıca satmaları gerektiğini ifade ediyor. Serbest piyasada işlem gören ürünlerin fiyatının bilinçli şekilde artırılamayacağını savunuyor. Ayrıca sürekli denetlendiklerinin de altını çiziyor.

Konu ile ilgili görüşüne başvurduğum tüm yetkililer, fiyat makası sorunun ancak üretimde normalleşme ile çözüleceğini düşünüyor. Planlı üretime geçilmesi gerektiğini dile getiriyorlar. Ayrıca tarladan rafa fire oranının da düşürülmesi gerektiğini belirtiyorlar.